« وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأَرْضِ كَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ وَلَيُبَدِّلَنَّهُمْ مِنْ بَعْدِ خَوْفِهِمْ أَمْناً يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئاً » . « 1 » يعنى : خدا به كسانى كه از شما ايمان آوردند و عمل صالح كردند وعده داده كه به زودى زمين را از دشمنان و كفار گرفته به شما مىسپارد ، همانطور كه مؤمنين قبل از شما را جانشين كفار كرد و به زودى دين آنان را مكنت مىدهد ، آن دينى كه خدايش براى ايشان پسنديد و به زودى خوفى را كه داشتند مبدل به امنيت خواهد كرد و فرموده : « چنين مىكنم تا مرا بپرستند و چيزى را شريك من قرار ندهند » . پس اين آيه بطورى كه ملاحظه مىكنيد به مؤمنين وعده داده كه دينشان را از شر دشمنان آزاد خواهد كرد ، اما دين مرضى آنان را و قيد مرضى بودن در اين آيه محاذى جمله : * ( « وَرَضِيتُ لَكُمُ الإِسْلامَ دِيناً » ) * قرار گرفته و از همين محاذات به خوبى مىفهميم كه مراد از اكمال دين مرضى تمكين دادن آن ، يعنى نجات دادن آن از مزاحمت مشركين است و اما منافقين وضع ديگرى و خطر ديگرى غير مزاحمت داشتند ، رواياتى هم كه مىگويد : اين آيه در روز عرفه نازل شده به اين معنا اشاره دارد ، مفسرين نيز همين را از آيه فهميده‌اند كه مراد از اكمال دين نجات دادن مسلمانان و اعمال دينى آنان از مزاحمت مشركين است . در پاسخ مىگوئيم : ما نيز قبول داريم كه آيه مورد بحث در مقام تحقق دادن و وفا كردن خداى تعالى به وعده اى است كه در ( آيه 55 ) سوره نور به مؤمنين داده بود و همچنين قبول داريم كه جمله : * ( « أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ » ) * در اين آيه محاذى جمله : « وَلَيُمَكِّنَنَّ لَهُمْ دِينَهُمُ . . . » قرار دارد و جمله : * ( « وَرَضِيتُ لَكُمُ . . . » ) * در برابر جمله : « الَّذِي ارْتَضى لَهُمْ » واقع است ، همه اينها را قبول داريم و شكى در آن نيست . و ليكن آيه سوره نور با جمله : « وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ » با در نظر گرفتن اينكه خطاب در آن متوجه عموم مسلمانان است و با توجه به كلمه : « منكم » كه وعده الهى را خاص بعضى از آن عموم مىسازد ، جاى هيچ شبهه نيست كه وعده اى را كه داده به طائفه خاصى از مسلمانان داده و آن طائفه را چنين معرفى كرده : كه درستى و صلاح اعمال ظاهريشان از وجود ايمان باطنيشان خبر مىدهد و معلوم است آن مقدار از دين خدا كه در اعمال آنان ظهور مىيابد ، همان دينى است كه از ناحيه خداى تعالى تشريع شده ، پس تمكين دين مرضى خدا همان اكمال دينى است كه نزد خدا است و خداى تعالى آن را اراده كرده و مرضى خود دانسته و بعد از مرحله اراده ، آن را در قالب تشريع ريخته و با انزال تدريجى اجزاى آن دين

--> ( 1 ) « سوره نور ، آيه 55 » .